Şanlıurfa’nın Siverek ilçesinden Adıyaman’ın Gerger’ine, Diyarbakır’ın Çermik ve Hazro bölgelerinden Bingöl ve Çevresi Tunceli’nin Dersim dağlarına kadar geniş bir coğrafyada yankılanan Zazaca, bugün varoluşsal bir yol ayrımında bulunuyor. Bu kadim bölgede varlığını hissettiren Zaza halkı için dillerini yaşatmak, korumak ve yarınlara aktarmak artık basit bir kültürel tercih olmaktan çıkıp, toplumsal bir zorunluluk haline gelmiştir. Zazaca sadece bir iletişim aracı değil; bir halkın kolektif hafızası, sarsılmaz kimliği, hem köklü geçmişi hem de aydınlık geleceğidir. Bu dili yaşatmak, aslında doğrudan kendi varlığımızı ve özgünlüğümüzü korumakla eşdeğerdir.
Tarihsel Parçalanmışlık ve Adlandırma Krizi
Zazaca bugün, ne yazık ki farklı inanç gruplarının ve mezhepsel aidiyetlerin arasına sıkışarak dar bir alana hapsedilmektedir. İnançların tarih boyunca yaşadığı toplumsal çatışmalar, bu dilin birleştirici gücünü zayıflatmış; Zazacanın unutulmasına, bölgeselleşmesine ve hatta bizzat kendi konuşanları tarafından ötekileştirilmesine yol açmıştır. Öyle ki, aynı dili konuşan bireyler bile dillerini farklı isimlerle adlandırmakta, ortak bir dil bilinci etrafında kenetlenememektedir. Bu gidişatın dilin geleceği için karanlık bir tablo oluşturacağı, aslında uzun süredir kendisini hissettiren bir gerçektir.
Kültürün Taşıyıcı Kolonu: Dil ve İnanç Dengesi
İnanç sistemlerine olan saygı sonsuz olsa da, bir toplumun dili sustuğunda o dille ifade edilen maneviyatın da zamanla silinip gitmesi kaçınılmaz bir sondur. Bir toplumun başka halkların dilleriyle kendi aidiyetini, kültürünü ve tarihsel hafızasını sürdürmesi imkansızdır. Dil, bir toplumun taşıyıcı kolonu gibidir; o kolon bir kez sarsıldığında veya yıkıldığında, üzerine inşa edilen inançlar ve gelenekler de çökmeye mahkûm kalır. Bu nedenle, dili korumak aslında inancı ve kültürü de geleceğe taşımaktır.
İnançların Ötesinde Bir Dil Birliği
Zazacanın yok olmasına izin verilmemelidir; çünkü Zazaca bir inanç sistemi değil, binlerce yıllık bir dildir. Bu dil, Alevilik veya Sünnilik gibi inanç başlıkları altında bölünemez, parçalara ayrılamaz ve belirli bir kesime indirgenemez. Zazacanın herhangi bir inanç kalıbına hapsedilmesi, onu daraltmak ve hayatiyetini zayıflatmak anlamına gelir. Toplumlar elbette inançlarını özgürce yaşamalıdır; ancak hiçbir toplum, kendi ana dilini unutup başka bir toplumun diline sarılması kadar büyük bir yabancılaşmayı ve tarihsel kopuşu kabullenemez.
“Kendi dilini terk eden bir toplum, zamanla kendisini de terk eder. Zazaca sadece bir dil değildir; bir hafızadır, bir kimliktir, bir geçmiş ve bir gelecektir. Onu yaşatmak, kendimizi yaşatmaktır. Zazaca’nın korunması artık bir tercih değil, kaçınılmaz bir zorunluluktur.”
Yabancılaşma Tehdidi ve Özüne Dönüş Çağrısı
Kendi ana dilinden uzaklaşan bir toplum, zamanla kendi ruhuna da yabancılaşır. Dilini yitiren bir halk, geçmişiyle olan bağlarını koparır ve geleceğini başkalarının kelimeleriyle inşa etmeye mahkûm olur. Bu nedenle Zazacanın korunması ve gelecek kuşaklara bir miras olarak aktarılması, her türlü tartışmanın ötesinde hayati bir görevdir. Dilimizi terk etmek, bir bakıma kendi özümüzü ve tarihsel varlığımızı terk etmekle birdir. Bu yabancılaşma zincirini kırmanın tek yolu, dile her koşulda sahip çıkmaktır.
Geleceğe Kalan Tek Emanet: Ortak Hafıza
Siverek’ten başlayarak tüm Zaza coğrafyasına yayılan bu kültürel çığlık, bir halkın var olma iradesini temsil etmektedir. Zazacayı korumak, sadece geçmişe bir vefa borcu değil, çocuklarımıza kimlikli bir gelecek bırakma sözüdür. Eğer bu dilin taşıyıcı kolonları sağlam tutulursa, Zaza kültürü ve inançları da o denli uzun ömürlü olacaktır. Kendi hafızamıza sahip çıkmak ve Zazacayı hayatın her alanında konuşulur kılmak, toplumsal bir direniş ve yeniden doğuşun anahtarıdır.
Unesco Kaybolmaya Yüz Tutmuş Diller Arasında Zazacanın Olduğunu da Belirterek Bu Dilin Koruma Altına Alınmasına Dikkat Çekti. Haber Feyzi DONAN
Faruk İremet 1 ay önce
Zazaca bugün yok olma tehlikesiyle karşı karşıyaysa, bunun nedeni yalnızca zamanın ruhu ya da kuşakların ilgisizliği değildir. Bu durum, tarihsel inkârın, siyasal sessizliğin ve bilinçli görmezden gelmenin doğal sonucudur. Binlerce yıllık bir toplumsal hafızayı taşıyan Zazaca, uzun süredir kamusal alandan dışlanmış, evlere ve dağ köylerine hapsedilmiştir.
Bu coğrafyada dil, hiçbir zaman sadece bir iletişim aracı olmadı. Dil, kimliğin kendisiydi. Zazacanın geri çekilmesiyle birlikte sadece kelimeler değil, tarih, inanç ve kolektif hafıza da geri çekildi. İnanç farklılıkları üzerinden yaratılan ayrışmalar ise dili birleştirmek yerine parçalayarak, onu daha da savunmasız bıraktı.
Bugün hâlâ Zazaca farklı adlarla anılıyor, farklı gerekçelerle öteleniyor. Oysa mesele adlandırma değil, var olma meselesidir. Bir dil kamusal hayatta yer bulamıyorsa, eğitimde, basında ve kültürde yoksa; kaderi yavaş bir sessizliktir. UNESCO’nun Zazacayı kaybolmaya yüz tutmuş diller arasında göstermesi, bu sessizliğin artık uluslararası ölçekte fark edildiğini göstermektedir.
Zazacayı yaşatmak romantik bir nostalji değil, siyasal bir sorumluluktur. Dilini koruyamayan bir toplum, zamanla kendisini de koruyamaz. Bugün yapılması gereken, dili inançların, politik hesapların ve kimlik tartışmalarının ötesinde; ortak bir tarihsel miras olarak sahiplenmektir.
Zazaca sustukça bu coğrafya biraz daha yoksullaşıyor. Ve her suskunluk, aslında bilinçli bir tercihe dönüşüyor. Bu tercihi bozmak, dili yeniden hayata katmak; sadece geçmişe değil, geleceğe karşı da bir borçtur.
Faruk İremet